Waarom ik als militair geloof in een rechtvaardige oorlog

Kan een oorlog ooit rechtvaardig zijn? Specifieker: is het vanuit christelijk perspectief mogelijk een rechtvaardige oorlog te voeren? Zulke vragen zijn hoogst actueel, zeker nu strijders van de terreurorganisatie Islamitische Staat (IS) de wereld een niet mis te verstane boodschap meegeven: wij gaan door, totdat jullie ons stoppen. De beelden van afgehakte hoofden branden op ons netvlies en we voelen de hete adem van IS in onze nek: dit gebeurt er, als jullie je niet schikken naar onze denkbeelden.

De vraag of christenen een oorlog kunnen steunen of eraan kunnen deelnemen, heeft de hele geschiedenis door tot felle discussies geleid. Dat begon al in de vroege kerk. In de derde eeuw veroordeelde kerkvader en bijbelwetenschapper Origenes christenen die mee wilden vechten in de strijd door te zeggen: ‘Ieder die heersersmacht uitoefent en zich niet met wapenloosheid bekleedt, welke het Evangelie betaamt, dient van de kudde te worden afgesneden. Geen christen mag soldaat worden.’ (Contra Celsum, VIII, 73) Tijdgenoot Lactantius meende dat op het ‘goddelijk zesde gebod’ – ‘gij zult niet doden’ – nooit een uitzondering mag worden gemaakt: ‘Het is altijd zonde te doden.’ (Divinae Institutiones, Liber VI, 20)

Met de komst van Constantijn de Grote voltrok zich langzaam maar zeker een nieuwe manier van denken over oorlogsvoering. Toen Constantijn in 314 het christendom tot staatsgodsdienst verhief, begonnen steeds minder christenen radicaal afwijzend tegenover oorlogen te staan. In zijn boek De zondeval van het christendom (1928) beschrijft G.J. Heering hoe kerkvaders als Athanasius van Alexandrië het ‘wettig en geoorloofd’ vonden in oorlogen de tegenstanders te doden. In de vijfde eeuw kreeg de leer van de bellum justum – de rechtvaardige oorlog – steeds meer vorm. Vooral Augustinus van Hippo liet zich er uitgebreid over uit en beriep zich daarbij op Romeinen 13:4-5: de overheid ‘staat in dienst van God en is er voor uw welzijn. Maar wanneer u doet wat slecht is, kunt u haar beter vrezen: ze voert het zwaard niet voor niets, want ze staat in dienst van God, en door hem die het slechte doet zijn verdiende straf te geven, toont ze Gods toorn.’ Met de geboorte van een visie die oorlogsvoering niet zonder meer afwijst, is uiting gegeven aan een door velen diepgeworteld gevoelen: we kunnen – als internationale gemeenschap – gewelddadige excessen en gruwelijke misdaden toch niet over onze kant laten gaan en met lede ogen toezien hoe duizenden en duizenden het leven laten? We moeten toch iets doen hen te beschermen, die ongewild in een strijd verwikkeld zijn geraakt en de kogel niet zelf kunnen weren!?

Het voeren van oorlog met het doel macht te vergroten, dient mijns inziens onderscheiden te worden van oorlogshandelingen die ten doel hebben destructieve bronnen te vernietigen en weerloze mensen te beschermen. Zolang het verlangen vrede te bevorderen de motor is achter militair ingrijpen, kan van gerechtvaardigde interventies sprake zijn. Rechtvaardig in de pure zin van het woord: het vermogen aanwenden wat ‘krom’ is ‘recht’ te buigen. Buiten discussie staat dat militair geweld ‘nieuw’ geweld op kan roepen. Sommigen beweren dat daarom geweld voor eens en altijd in de ijskast moet: het haalt per saldo niets uit en leidt alleen maar van kwaad tot erger. Daarmee is nog geen antwoord gegeven op de vraag wat een manier is om onschuldige burgers te beschermen tegen dominante, destructieve en gewelddadige machten. Toezien hoe mensen worden afgeslacht, is in ieder geval geen optie. De hakbijlen van IS zullen telkens weer worden opgeheven, zolang de internationale gemeenschap geen gerichte tegenaanvallen inzet.

Daarmee komen we op een ander belangrijk punt. Militair ingrijpen, waarbij geweld wordt gebruikt, dient gericht plaats te vinden. De koppen die dan rollen, zijn bedoeld verdere gewelddadige excessen te voorkomen. Het is een trieste werkelijkheid dat mensenlevens op een niet natuurlijke manier moeten worden beëindigd om de levens van andere mensen te redden. Het voeren of het niet voeren van een oorlog is haast een kiezen tussen twee kwaden. Een perfecte oplossing bestaat niet. Oorlog is iets vreselijks. Een ‘rechtvaardige oorlog’ in de zin dat het goed is een oorlog te voeren, is dan ook niet juist. Maar niets doen, leunend op een triomfantelijk gevoel van geweldloosheid, is erger. In die zin kan een oorlog ‘rechtvaardig’ zijn. Zolang gewelddadig militair ingrijpen plaatsvindt binnen de grenzen van proportionaliteit en subsidiariteit (waarbij het lichtste middel wordt ingezet om een doel te bereiken) kan één enkele kogel immens leed van veel andere mensen voorkomen. Met die kogel is dan meegewerkt aan het bevorderen van vrede, hoe paradoxaal dit alles ook mag klinken.

Nee, een mooie oorlog bestaat niet. De Bijbel roept op ernaar te streven ‘in vrede te leven met allen’ (Hebr. 12:14) en het goede te doen (1 Petr. 3:11). Maar soms, als het echt nodig is, mogen wij als belangenbehartiger van hen die weerloos zijn, tussen het goede en het kwade in gaan staan om erger te voorkomen. Het kwaad heeft soms een dreun nodig. IS moet weten dat haar honger naar bloed niet eindeloos bevredigd kan worden. De internationale gemeenschap mag zeggen: tot hier toe, en niet verder. En wie niet horen wil, zal moeten voelen. Het stillen van honger naar het ‘bloed van ongelovigen’ rechtvaardigt een oorlog. Geen mooie, maar wel een noodzakelijke en onvermijdelijke.

 

Advertenties

7 reacties

Opgeslagen onder Defensie

7 Reacties op “Waarom ik als militair geloof in een rechtvaardige oorlog

  1. Zou het helpen om onderscheid te maken (zoals John deels al doet) tussen de vraag naar de bestaanbaarheid van een rechtvaardige oorlog enerzijds, en de ethische vraag naar de participatie van een individu aan een oorlog anderzijds?

    • Voor ontelbare mensen staat de tijd het niet toe om met zo’n vraag bezig te zijn. Zij willen maar één ding en dat is bevrijd worden van hun onderdrukkers.
      Dit soort vragen kunnen alleen gesteld worden door intelectuelen die het van boven gegeven is om vanuit hun stoel in vrijheid erover na te denken.
      Oorlog is een noodzakelijk kwaad.

      • Juist om kostbare mensen van kwellende onderdrukkers te ontdoen, zie ik ruimte voor interventie. Het rechtvaardigt voor mij een oorlog; stilzitten is geen optie. Om die reden zie ik ook ruimte deel uit te maken van het beroepspersoneel van Defensie.

    • Henk, wil je ons meenemen in je volgende denkstap? Vanwaar het onderscheid?
      Op Facebook schrijf je dat je het ‘grondig oneens’ bent met mijn betoog. Leer graag van je!

  2. Harry Pals

    Tegen wie richt de schrijver zich? Wat hij zegt is mainstream denken. Het gaat mee met wat IS graag wil: als een partner in oorlogsvoering beschouwd worden. Misschien kan IS militair verslagen worden op een bepaald grondgebied, maar het gedachtengoed verspreidt zich daarmee alleen maar en zal elders kwaad stichten. Alleen de lange weg van beinvloeden en geesten winnen leidt naar vrede. En alleen een westen dat afziet van het vestigen van invloedssferen in het Midden-Oosten zal hierin geloofwaardig zijn.
    En heeft het christelijk geloof nog een eigen inzet bij de keuze inzake geweld? De weg van geweldloosheid is meer dan een ‘triomfantelijk’ ‘niets doen’, zoals de schrijver meent. Die mening gaat voorbij aan velerlei voorbeelden van geweldloze weerbaarheid. Lees bijv. hierover het laatste nummer van ‘Vredesspiraal’, het blad van ‘Kerk en Vrede’.

  3. Suzanne

    Mooi en duidelijk getuigenis, verdient bredere verspreiding.

  4. Een heel moeilijk punt. Ik kom uit een gezin van 8 (6 jongens, 2 meisjes). Mijn vader was erkend gewetensbezwaarde (heel uitzonderlijk in die tijd) en ook mijn oudste broer deed met succes een beroep op deze uitzonderingsregel. Een andere broer heeft gediend bij de luchtmacht – verder zijn wij vrijgesteld om uiteenlopende redenen. Ik ben wel gekeurd maar vrijgesteld op grond van mijn astma. Ik zou niet geweigerd hebben. Heb er destijds wel lang over nagedacht. Voor mij persoonlijk geldt: de overheid draagt het zwaard (geweldsmonopolie). Ik denk dat we niet zonder gewapende politie en een leger kunnen bestaan in deze gewelddadige wereld. In uiterste geval met de optie van geweld, in elk geval met de dreiging als afschrikking. Ik ben wel voor een defensief leger en voor een snel inzetbare interventiemacht om een bijdrage te kunnen leveren aan vredeshandhaving, bescherming van burgers of herstel van orde. Actueel: situatie op Sint-Maarten. Fijn dat er dan ook een schip van onze marine in de buurt is met mensen aan boord die in extreme omstandigheden kunnen optreden – wellicht ook de orde herstellen als dat nodig is (ik hoorde al over plunderingen van winkels – te veroordelen, maar je zult maar in die situatie belanden). De dreiging uit Noord-Korea maakt ook duidelijk dat we ons niet kunnen veroorloven ongewapend toe te kijken of lijdzaam af te wachten. Ik ben blij met de NATO en de EU – deze organisaties hebben in ons deel van de wereld een lange periode van vrede en rust gebracht (met alle kritiek die je kunt hebben). De terreurdreiging vraagt om een andere benadering dan die vanuit de koude oorlog-tijd. Nu wordt het vooral zaak om met technologie en wetenschappelijk onderzoek een voorsprong te behouden, als westerse democratieën. Goede samenwerking tussen overheden en veiligheidsdiensten om geweld zoveel mogelijk te voorkomen en het kwaad bij de bron aan te kunnen pakken. Christenen kunnen hier m.i. volop een bijdrage aan leveren, maar ieder zal ook het eigen geweten moeten volgen. Ik ben geen voorstander van militaire dienstplicht. Je zou gewetensbezwaarden tegemoet kunnen komen door alternatieve vormen (sociale dienstplicht) – maar dat onderwerp lijkt alweer van de agenda.
    Laatste gedachte: wapens zijn een noodzakelijk kwaad. Maar ook tot de tanden toe bewapende regimes (denk aan Roemenië onder Ceausescu) kunnen uiteindelijk de druk van een sterke democratische beweging en volksopstand niet het hoofd bieden. In veel landen blijkt de pen nog altijd machtiger dan het zwaard. Dat is ook mijn weapon of choice. Maar als er een inbreker in mijn huis komt, grijp ik naar iets anders.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s